Ауылдың цифрлық болашағы: гендерлік теңдік және Қазақстан үшін жаңа мүмкіндіктер
Цифрлық технологиялардың дамуы бүгінде Қазақстанның ауылдық аумақтарын жаңғыртудың негізгі бағыттарының біріне айналып отыр. Цифрлық инклюзия, әйелдердің экономикалық мүмкіндіктерін кеңейту және ауылдағы өмір сапасын арттыру мәселелері қазіргі заманғы өзгерістер жағдайында ерекше өзектілікке ие. Экономика ғылымдарының докторы, ҰҒА академигі, Қазақ агроөнеркәсіптік кешен экономикасы және ауылдық аумақтарды дамыту ғылыми-зерттеу институтының бөлім меңгерушісі Шолпан Акимбекова атап өткендей, цифрландыру тек технологиялық процесс емес, сонымен бірге өңірлердің тұрақты дамуына ықпал ететін маңызды әлеуметтік құрал ретінде қарастырылуы тиіс.
– Цифрлық трансформация бүгін тек ірі қалаларды, бизнесті және жоғары технологиялық салаларды ғана емес, сонымен қатар халықтың едәуір бөлігі тұратын ауылдық аумақтарды да өзгертіп жатыр. Ауыл үшін цифрландыру интернетке қосылу немесе жекелеген технологияларды енгізу ғана емес, бұл – әділетті, орнықты және инклюзивті даму моделін қалыптастыру мүмкіндігі – деді Шолпан Акимбекова.
Бұл үдерісте гендерлік теңдік ерекше маңызға ие. Шолпан Акимбекова атап өткендей, ауылдық жерлерде әйелдер отбасы өмірінде, жергілікті қоғамдастықта, аграрлық өндірісте және шағын бизнесте маңызды рөл атқарады. Алайда олар жиі жоғары табысты жұмыс орындарына, қаржылық ресурстарға және цифрлық дағдыларға шектеулі қол жеткізеді.
Сарапшының пікірінше, ауылды цифрлық дамыту тек технологиялық міндет емес, ол әйелдердің экономикалық мүмкіндіктерін кеңейтудің маңызды құралы болуы тиіс. Қазақстан бүгінде азаматтардың тұрғылықты жеріне қарамастан тең мүмкіндіктер жасау бағытында жүйелі түрде алға жылжып келеді.
Шолпан Акимбекованың айтуынша, ауылдық өңірлерде инфрақұрылымдық шектеулер, географиялық қашықтық және білім беру мен қаржы қызметтеріне тең емес қолжетімділік әлі де сақталып отыр. Осы жағдайда цифрландыру бұл кедергілерді азайтуға мүмкіндік беретін маңызды тетікке айналады.
Қазіргі таңда цифрлық технологиялар ауылдағы дәстүрлі жұмыспен қамту моделін біртіндеп өзгертуде. Электрондық мемлекеттік қызметтер, қашықтан білім алу, онлайн сауда, мобильді банкинг және қашықтан жұмыс істеу ауыл тұрғындарының күнделікті өміріне еніп келеді.
Шолпан Акимбекова атап өткендей, бұл әсіресе әйелдер үшін жаңа мүмкіндіктер ашады: үйден шықпай бизнес жүргізу, өнімді маркетплейстер арқылы сату, жаңа мамандықтарды меңгеру және кең нарықтарға шығу.
Цифрлық теңдіктің негізгі шарттарының бірі – сапалы интернетке қолжетімділік. «250+» ұлттық жобасы аясында 2021 жылдан бастап базалық станциялар жаңғыртылып, ауылдық аумақтарды мобильді байланыспен және интернетпен қамту кеңейтілуде.
Алайда сарапшының айтуынша, инфрақұрылымның болуы – тек алғашқы қадам. Цифрландыру ауылдың дамуына нақты әсер етуі үшін халықтың цифрлық сауаттылығын арттыру қажет.
Әйелдер тек мемлекеттік онлайн қызметтерді пайдаланумен шектелмей, цифрлық құралдарды кәсіпкерлік, қаржылық жоспарлау және өнімді ілгерілету үшін қолдана алуы тиіс.
Агроөнеркәсіптік кешенде де айтарлықтай өзгерістер жүріп жатыр. Қазіргі ауыл шаруашылығы цифрлық карталарсыз, спутниктік мониторингсіз және деректерді талдау жүйелерінсіз мүмкін емес.
Шолпан Акимбекова атап өткендей, әйелдер бұл процестерге тек жұмысшы ретінде емес, сонымен бірге фермер, кәсіпкер, басқарушы және жаңа жобалардың бастамашысы ретінде қатысуы қажет.
Ресми деректерге сәйкес, Қазақстанның ауылдық жерлерінде шамамен 3,7 миллион әйел тұрады, бұл ауыл халқының жартысына жуығын құрайды. Сонымен қатар ауыл шаруашылығы кәсіпорындарының шамамен 28%-ын әйелдер басқарады.
Дегенмен жалақыдағы айырмашылық сақталуда: кейбір ауыл шаруашылығы мамандықтарында ерлер әйелдерге қарағанда 8–20% жоғары жалақы алады. Сонымен қатар ауыл шаруашылығындағы әйелдердің саны соңғы жылдары қарқындырақ қысқаруда.
Шолпан Акимбекованың пікірінше, бұл цифрландыру тек технология енгізумен шектелмей, әйелдердің жұмыспен қамтылуға, оқуға, қаржыландыруға және басқарушылық позицияларға тең қолжетімділігін қамтамасыз ету шараларымен қатар жүруі тиіс екенін көрсетеді.
Әйелдердің экономикалық мүмкіндіктерінің кеңеюі ауылдың тұрақты дамуына тікелей әсер етеді. Әйел білімге, қаржыға және нарықтарға қол жеткізген жағдайда тек өзі ғана емес, отбасы мен бүкіл жергілікті қауым да ұтады.
Шолпан Акимбекова атап өткендей, әйелдер кәсіпкерлігі табысты әртараптандыруға, жаңа жұмыс орындарын құруға және әлеуметтік инфрақұрылымды дамытуға ықпал етеді.
Соңғы жылдары гендерлік және әлеуметтік инклюзия мемлекеттік бағдарламаларға белсенді түрде енгізілуде. Үкімет деректеріне сәйкес, 2022–2023 жылдары 17 мың әйел кәсіпкердің жобасы субсидияланып, 114 млрд теңге көлемінде мемлекеттік кепілдіктер берілген.
Қазіргі таңда елде әйелдер кәсіпкерлігін дамытуға арналған 20 орталық жұмыс істейді.
Қаржылық цифрлық инклюзия да маңызды бағыттардың бірі. Мобильді банкинг пен онлайн несиелеу ауыл әйелдері мен жастарға микрокредиттер мен гранттарға қолжетімділікті арттыруда.
Жастар үшін де цифрлық экономика жаңа мүмкіндіктер ашады: онлайн білім беру, IT, маркетинг, дизайн және электронды сауда ауылдан кетпей-ақ табыс табуға жол ашады.
Шолпан Акимбекованың пікірінше, цифрлық орта жүйелі дамыса, ауыл шектеулі мүмкіндік кеңістігі емес, жаңа кәсіпкерлік пен жұмыспен қамту орталығына айнала алады.
Әлемдік тәжірибе «ақылды ауылдар» (smart villages) тұжырымдамасының өмір сапасын арттыруда тиімді екенін көрсетеді. Мұндай модельдерде технология тек өндірісті автоматтандыру үшін ғана емес, білім, медицина және қаржы қызметтеріне қолжетімділікті кеңейту үшін де қолданылады.
Алайда цифрландыру өздігінен теңдікті қамтамасыз етпейді. Егер әйелдер мен жастар цифрлық дағдыларға қол жеткізе алмаса, цифрлық даму керісінше теңсіздікті күшейтуі мүмкін.
Сондықтан цифрлық саясат инклюзивтілік және гендерлік теңдік қағидаттарына негізделуі тиіс.
Тұрақты нәтиже үшін кешенді тәсіл қажет: инфрақұрылымды дамыту, цифрлық сауаттылықты арттыру, әйелдер кәсіпкерлігін қолдау және білім беру бағдарламаларын жетілдіру.
«Ауылдың цифрлық болашағы – бұл тек технология мәселесі емес, бұл әділетті мүмкіндіктерге қолжетімділік мәселесі», – деп атап өтті Шолпан Акимбекова.
Оның пікірінше, ауыл әйелдері білімге, технологияға және нарыққа тең қол жеткізсе, олар жаңа ауыл экономикасының негізгі қозғаушы күшіне айналады. Осы тұрғыда цифрландыру ауылдық аумақтардың болашағына жасалған маңызды әлеуметтік инвестиция болып саналады.
@agro__press @nasec
