Агроөнеркәсіптің болашағы: кооперация, органикалық өндіріс және цифрландыру – бүгінде қазақстандық ауыл шаруашылығына не қажет
Қазақстанның агроөнеркәсіп кешеніндегі қазіргі жағдай, фермерлік шаруашылықтарды дамытудағы жасырын кедергілер, кооперацияның шынайы рөлі, мемлекеттік қолдауды реформалау қажеттілігі және органикалық егіншіліктің әлеуеті туралы – Ұлттық аграрлық ғылыми-білім беру орталығына қарасты «Қазақ АӨК экономикасы және ауылдық аумақтарды дамыту ғылыми-зерттеу институты» ЖШС Басқарма төрағасы Есенбай Исламовпен болған кең көлемді сұхбатта.
– Есенбай Исраилұлы, бүгінгі таңда Қазақстан ауыл шаруашылығы үшін қандай экономикалық және ұйымдастырушылық үлгілер өміршең болып саналады?
– Нарықтық экономика жағдайында әртүрлі үлгілердің өмір сүруге құқығы бар. Сіз дұрыс атап өткеніңіздей, олардың тиімділігінің негізгі өлшемі – бұл экономикалық орындылығы, яғни табыс әкелу қабілеті.
Егер ауыл шаруашылығын бизнес ретінде қарастырсақ, онда кез келген кәсіпкерлік қызметтің басты мақсаты – пайда табу. Бұл салада барлық жағдайға бірдей келетін әмбебап үлгі жоқ. Барлығы табиғи-климаттық жағдайлар мен ауыл шаруашылығы өнімдерінің нақты түрлерін өндірудің рентабельділігіне байланысты.
Өмір өз шарттарын қояды. Қазақстанда дәнді дақылдар өндірісінде заңды тұлғалар түріндегі ірі агроқұрылымдар басым.
2023 жылы еліміздегі жалпы егіс көлемі 23,8 млн гектарды құрады (2024 жылға нақты деректер Ұлттық статистика бюросы тарапынан шамамен қазан-қараша айларында жарияланады), соның ішінде 14,5 млн гектары немесе 60,7%-ы заңды тұлғаларға тиесілі болды.
Алайда дәнді дақылдар өндірісінде заңды тұлғалардың үлесі 65%-ды, яғни еліміздегі егістік жерлердің үштен екісіне жуығын құрады, майлы дақылдар бойынша – шамамен 60%, ал картоп өсіруде – 30%-дан аз, көкөніс шаруашылығында – небәрі 4%-дан сәл ғана артық.
Мал шаруашылығында 6,6 млн бас ірі қара малдың тек 13%-ы ғана заңды тұлғалардың меншігінде, 43%-ы – шаруа қожалықтарында, ал 44%-ы – халықтың жеке қосалқы шаруашылықтарында ұсталуда.
19 млн бас ұсақ мал (қой мен ешкі) санының ішінде заңды тұлғалардың үлесіне – 7%-дан аз, шаруа қожалықтарына – шамамен 50%, жеке қосалқы шаруашылықтарға – 43%-ы тиесілі.
Айта кету керек, мал шаруашылығымен айналысатын шаруа қожалықтарының басым бөлігі – шағын шаруашылықтар, өйткені бір шаруашылықта орта есеппен 230-дан аз қой және 80-нен аз ірі қара мал бар.
Егіншілік саласында да жағдай осыған ұқсас. Барлық 271 693 тіркелген шаруа қожалықтарының ішінде тек 105 027-сінде ғана егістік жер бар, бұл – 40%-дан аз. Осы 105 027 шаруашылықтың ішінде 77%-ы, яғни 80 982 қожалық 918 855 гектар жерді игеріп отыр. Бұл бір шаруашылыққа шаққанда орташа есеппен 11,3 гектардан келеді.
Бұл мәліметтер Қазақстан ауыл шаруашылығына ұсақ тауарлы өндірістің тән екенін көрсетеді. Талдау көрсеткендей, еліміздегі ауыл шаруашылығының жалпы өнімінің шамамен 80%-ы шағын шаруа және жеке қосалқы шаруашылықтарға тиесілі.
Алайда мұндай жағдай тек Қазақстанға ғана тән емес. БҰҰ-ның Азық-түлік және ауыл шаруашылығы ұйымы (ФАО) жуырда 93 елде жүргізген зерттеу нәтижесінде барлық дерлік елдерде осындай көрініс байқалатынын анықтады: ішкі тұтынуға арналған ауыл шаруашылығы өнімдерінің шамамен 80%-ын ауыл шаруашылығына арналған жер көлемі 5 гектардан аспайтын шағын отбасылық фермалар өндіреді.
Қазақстан заңнамасында «отбасылық фермерлік шаруашылық» ұғымы жоқ. Бұл санатқа жеке қосалқы шаруашылықтар және тек отбасы мүшелерінің күшімен, жалдамалы жұмыс күшін тартпай жұмыс істейтін шағын шаруа қожалықтары жатады.
Бұрын айтып өткенімдей, 50 мың гектардан астам ірі шаруашылықтар – әсіресе дәнді және майлы дақылдар өндірісінде – дақылдарды ауыспалы егіс тәртібімен өсіру қажеттігіне байланысты өз орнын сақтап отыр.
Сонымен қатар, бұл дақылдарды өсіру қуатты тракторлар мен комбайндарды қажет етеді, ал олардың экономикалық тиімділігі тек үлкен көлемде пайдаланылғанда ғана байқалады. Ал көкөніс пен жеміс-жидек өндірісі әлі де қол еңбегіне тәуелді. Сондықтан бұл салаларда ұсақ шаруашылықтар басым.
Ауыл шаруашылығы өнімдерінің түрлі түрлерін өндірумен ірі де, шағын да кәсіпорындар айналыса алады. Мысалы, етті ірі қара өсірумен көбіне ұсақ шаруа қожалықтары айналысады, ал мал бордақылаумен – ірі бордақылау алаңдары шұғылданады. Мәселен, АҚШ-та бір уақытта 30–50 мың басқа дейін ірі қара бордақылайтын кешендер бар. Алайда мұндай ірі алаңдар жеткілікті көлемде сапалы жем-шөппен қамтамасыз етілуі керек.
Сондай-ақ, қазіргі заманғы ауыл шаруашылығында өнім өндірушілермен қатар, мал шаруашылығы мен өсімдік шаруашылығы салаларына қызмет көрсететін инфрақұрылым – яғни аграрлық қызметтер саласы маңызды рөл атқарады. Бұл салаға ветеринария, өсімдіктерді қорғау, мал азығын дайындау, өнім өткізу, техника, құрал-жабдықтар, қосалқы бөлшектер мен мал жеткізу, механикаландыру, мелиорация, ғылым, кадрлар даярлау, сақтау және көлік қызметтері кіреді.
Нарық жағдайында мұндай қызметтер ауыл шаруашылығы тауарын өндірушілерге тікелей ауыл еңбеккерлерінің өздері құрған сервистік тұтыну кооперативтері арқылы көрсетілуі тиіс.
Осы орайда екі маңызды жайтқа назар аударғым келеді. Біріншіден, сервистік тұтыну кооперативтерін өндірістік кооперативтермен шатастыруға болмайды. Олар – мақсаттары мен міндеттері бойынша мүлде бөлек құрылымдар.
– Фермерлік шаруашылықтардың табысты агроөндіріс субъектілеріне трансформациялануына қандай негізгі кедергілер тосқауыл болып отыр?
– Қазіргі ауыл шаруашылығының негізгі проблемасы – тиімділіктің және табыстылық деңгейінің төмендігі. Оның басты себебі – ауыл шаруашылығы тауар өндірушілерінің өз күштерімен құрылған сервистік-тұтынушылық кооперацияға негізделген толыққанды инфрақұрылымның жоқтығы.
Бүгінде фермерлер мал, тұқым, тыңайтқыш, пестицид, техника, жабдық, қосалқы бөлшектер және жанар-жағармай сияқты қажетті ресурстарды өз бетімен сатып алуға мәжбүр. Олар өнімді өткізу мен сатып алушы іздеу мәселесін де өздері шешеді. Сонымен қатар, фермерлер өсімдіктер мен малдардың ауруларына қатысты технологиялық мәселелермен де жеке шұғылданады. Олар несиелер мен субсидиялар алудың жолдарын іздеуге де өз уақытын жұмсап жүр.
Бұл мәселелерді ауыл шаруашылығы тауар өндірушілерінің өздері бірігіп құрған сервистік-тұтынушылық кооперативтер арқылы шешуге болар еді.
Тағы бір үлкен мәселе – ауыл шаруашылығын мемлекеттік қолдау жүйесінің, әсіресе субсидиялар мен несиелеу тетіктерінің ескіргендігі. Бұған қоса, агроөнеркәсіптік кешенге ғылыми, кадрлық және ақпараттық-маркетингтік қолдау да саланы дамытудың мемлекеттік тетіктерінің бірі ретінде маңызды рөл атқарады.
Қолданыстағы жүйе ширек ғасырдан астам уақыт бұрын жасалған, ол кезде совхоздар жекешелендіріліп, олардың орнына жаңа заңды тұлғалар мен шаруа қожалықтары құрылып жатқан еді. Ол кезеңде олардың басшыларының көпшілігі ауыл шаруашылығы саласының мамандары болмаған. Сол себепті мемлекет ұсынған қолдау шаралары жаңа тұқымдар, тұқымдық мал, тыңайтқыштар, техника және басқа да ресурстарды пайдалануды ынталандыруға бағытталды.
Алайда қазіргі жағдай мүлде өзгерді. Жаңа буын білімді фермерлер өсіп шықты. Сонымен қатар, Қазақстан көрші елдердің – Ресей, Өзбекстан, Беларусь және Қырғызстан – тарапынан бәсекелестік қысымын сезінуде.
Климаттың жаһандық өзгеруі де барған сайын айқын сезіле бастады. Қуаңшылық жылдар жиіледі. Ауыл шаруашылығы өндірісінің басты факторы саналатын топырақ деградациясы кең ауқымда жүріп жатыр. Аграрлық өндірісті салықтық ынталандыру жүйесін де жетілдіру қажет. Белгілі болғандай, салықтың екі функциясы бар: фискалдық және ынталандырушы. Өкінішке қарай, көбіне бірінші функция басымдыққа ие болып келеді.
Ауыл шаруашылығын ғылыми қамтамасыз ету жүйесінің өзі де түбегейлі өзгерістерді қажет етеді. Ең алдымен, технологияларды трансферттеу, білім беру және коммерцияландыру офистерінің санын көбейту қажет.
– Институт агроөнеркәсіптік кешендегі мемлекеттік дотациялар тиімділігін зерттеп жүр ме?
– Бұған дейін мен Қазақстандағы ауыл шаруашылығы кәсіпорындары көрші мемлекеттердегі әріптестерінен, әсіресе Ресейден келетін бәсекеге төтеп беруге мәжбүр екенін атап өткен едім. Бұрын бұл елден негізінен қайта өңделген өнімдер әкелінсе, соңғы кездері ет, шикі сүт, көкөністер мен дәнді дақылдардың жеткізілімі жиілеп барады. Кейбір сарапшылар Ресейден келетін ауыл шаруашылығы өнімдеріне шектеу қоюды ұсынады.
Алайда біз 7600 шақырым құрлық шекарасын қалай жаппақпыз? Сонымен қатар, Қазақстан экспортының 90%-ы Ресей аумағы арқылы жүзеге асырылатынын да ұмытпауымыз керек. Егер біз Ресейден келетін өнімге тыйым салсақ, Ресей Қазақстан мұнайы, газы, кені мен металдарын транзитке шығаруға шектеу қоюы мүмкін емес пе?
Ең тиімді жол – қазақстандық ауыл шаруашылығы өнімінің бәсекеге қабілеттілігін арттыруға бағытталған экономикалық шараларды қабылдау. Ауыл шаруашылығы өнімінің өзіндік құнын тікелей субсидиялау жүйесіне көшу қажет.
Фермерлерге арзан несие беру тәжірибесін кеңінен қолдану керек. Несие қолжетімді болуы үшін субсидиялардың едәуір бөлігін пайыздық мөлшерлемені субсидиялауға бағыттаған жөн.
– Институт органикалық және климатқа төзімді ауыл шаруашылығы стратегиясын қалыптастыруда қандай рөл атқарады? Ауыл шаруашылығындағы көміртек ізін азайтуға бағытталған зерттеулер немесе пилоттық жобалар жүргізіле ме?
– Институт органикалық ауыл шаруашылығын тұрақты агробизнестің маңызды бағыты ретінде дамытудың стратегияларын әзірлеуде негізгі рөл атқарады. Біз органикалық егіншілікті агроэкожүйелерді сақтауға және елдің ұзақ мерзімді азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз етуге бағытталған тұтас, экологиялық теңгерімді өндіріс жүйесі ретінде қарастырамыз.
Әлемдік тәжірибе көрсеткендей, органикалық ауыл шаруашылығы дамыған елдерде бұл секторға мемлекет пен қоғам тарапынан жүйелі қолдау көрсетіледі. Бұл тек органикалық жер аумақтарының қарқынды өсуімен ғана емес, тұрақты тұтынушылық сұраныстың қалыптасуымен де дәлелденіп отыр. 2022 жылы әлемдегі органикалық егістік жер көлемі 96,4 млн гектарға жетіп, бір жыл ішінде 26,6%-ға артты. Органикалық өнім өндірушілер саны бойынша Үндістан, Уганда және Тайланд көш бастап тұр. Ал ең ірі органикалық нарық – АҚШ (әлемдік көлемнің 43%-ы).
Қазақстан бойынша айтсақ, өкінішке қарай, сертификатталған органикалық өнім туралы ресми статистика жоқ. Халықаралық бағалауларға сәйкес, соңғы төрт жылда Қазақстандағы органикалық жерлер көлемі 294,3 мың гектардан 103,4 мың гектарға дейін қысқарған. Алайда біздің есептеулеріміз бойынша, нақты көрсеткіш бұдан кемінде 140 мың гектарға көп, бұл қолданыстағы есеп жүргізудің жеткіліксіздігін және сенімсіздігін көрсетеді. Бұдан бөлек, мемлекеттік статистика көбінесе сауалнама негізінде емес, сертификатталған нақты деректер негізінде жүргізілуі тиіс.
Біздің институт органикалық сектордың қазіргі шектеулері мен әлеуетін зерттеп келеді. Біз бірнеше жүйелік мәселені анықтадық: сертификаттау құнының жоғарылығы, мемлекеттік органдар мен бизнес тарапынан әлсіз қатысу, нарық қатысушыларының маркетинг пен экспорттық логистика бойынша біліктілігінің төмендігі. Бұл факторлар органикалық сектордың дамуын тежеп, халықаралық нарыққа шығуына кедергі келтіруде.
Соған қарамастан, Қазақстанда ЕО нарығына экспортқа бағытталған өндірушілер жұмысын жалғастырып жатыр. Органикалық өндірушілер одағының деректері бойынша, 2023 жылы 23 млн АҚШ долларынан астам сомаға 26 мың тонна органикалық өнім экспортталған. Сондай-ақ, 2023 жылы «Organic Village» компаниясы ұлттық стандарттар бойынша алғашқы органикалық сертификатты иеленді.
Біздің зерттеулеріміз көрсеткендей, органикалық технологияларға көшу кезінде туындайтын тәуекелдер (мысалы, өнімділіктің төмендеуі) көбіне асыра көрсетіледі. Қазақстан жағдайында минералдық тыңайтқыштар аз мөлшерде пайдаланылатындықтан, органикалық және дәстүрлі өндіріс арасындағы өнімділік айырмашылығы айтарлықтай емес немесе тіпті органиканың пайдасына болуы мүмкін.
Біз ішкі нарықты дамыту мәселесіне ерекше назар аударамыз. Халық табысы бойынша жүргізілген талдау Қазақстанда экологиялық таза әрі сапалы өнім үшін артық төлеуге дайын тұтынушылар тобы қалыптасқанын көрсетеді. Сондықтан ішкі сұранысты ынталандыру – экспортпен қатар стратегиялық бағыт болуы тиіс.
2024 жылы «Органикалық өнім өндіру және айналымы туралы» жаңартылған заң қабылданды. Ендігі маңызды қадам – оны жүзеге асыруға арналған ұлттық стратегия немесе іс-қимыл жоспарын қабылдау. Біз мемлекеттік қолдау шаралары ретінде мыналарды ұсынамыз:
- өткел кезеңінде және органикалық шаруашылықтар тұрақты жұмысқа көшкен алғашқы жылдары бір гектарға төленетін субсидиялар;
- сертификаттау шығындарының 30–50%-ын субсидиялау;
- органикалық өнімді сақтау және қайта өңдеуге арналған шағын кәсіпорындарға мемлекеттік инвестициялар.
Бұдан әрі консультациялық қызметтерді қаржыландыру, жергілікті нарықтарда өткізу инфрақұрылымын дамыту, пилоттық жобаларға қолдау көрсету және органикалық өнімдерді әлеуметтік мекемелерге (балабақша, мектеп, аурухана және т.б.) сатып алу ынталандыру шаралары қолға алынуы мүмкін.
Біз Қазақстанда органикалық агросекторды дамытудың екі негізгі моделін көреміз:
- Отбасылық органикалық модель – экологиялық өмір салты мен жергілікті нарыққа бағдарланған ұсақ фермерлер мен үй шаруашылықтарына негізделген.
- Бизнестік органикалық модель – агротуризм, экодүкендер мен қайта өңдеуді қамтитын, ішкі және сыртқы нарықтарға бағытталған вертикалды интеграцияланған құрылымдар. Қазақстан жағдайында, география мен арақашықтықты ескере отырып, дәл осы модель неғұрлым перспективалы болып саналады.
Біздің есептеуіміз бойынша, мемлекет, бизнес және ғылыми қауымдастықтың теңгерімді саясаты мен бірлескен жұмысы арқасында Қазақстан 2030 жылға қарай органикалық жерлер көлемін 1 млн гектарға дейін жеткізе алады. Бұл ауыл шаруашылығын экологиялық жаңғырту мен агросектордың көміртек ізін азайтуға елеулі үлес болмақ.
