Мемлекеттік қолдау және қарсы міндеттемелер механизмі: Қазақстанда өсімдік және мал шаруашылығы қалай дамып келеді
Қазақстанның агроөнеркәсіптік кешені ұлттық экономика үшін стратегиялық маңызға ие. Жалпы ішкі өнімдегі үлесі шамамен 6 % болғанымен, ауыл шаруашылығы елдің азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз етіп, ауыл тұрғындарын жұмыспен қамтып, экспорттық әлеуетті қалыптастырады. Сондықтан мемлекет тарапынан көрсетілетін қолдау өсімдік және мал шаруашылығының тұрақты дамуының негізгі тетіктерінің бірі болып отыр.
Бұл туралы Қазақ аграрлық экономика және ауылдық аумақтарды дамыту ғылыми-зерттеу институтының «АПК-ны экономикалық реттеу» бөлімінің меңгерушісі Гүлзада Джамбаева айтып берді.
Өсімдік шаруашылығы – аграрлық өндірістің негізгі драйвері
Соңғы жылдары өсімдік шаруашылығы Қазақстан аграрлық өндірісінің жетекші саласы болып келеді. 2021–2025 жылдары бұл сала ауыл шаруашылығының жалпы өнімінің 60 пайыздан астамын қалыптастырды. Ал мал шаруашылығының үлесі шамамен 38,8 % болды. Өсімдік шаруашылығының дамуы егіс алқаптарының кеңеюі, астық және майлы дақылдар өнімінің артуы, сондай-ақ өнімділіктің жоғарылауымен байланысты.
Мәселен, 2025 жылы өсімдік шаруашылығы өнімінің нақты көлем индексі 2023 жылмен салыстырғанда 128,2 % болды.
Бес жылда 2 трлн теңгеден астам қолдау
Соңғы бес жылда агроөнеркәсіптік кешенді дамытуға 2,2 трлн теңгеден астам мемлекеттік қолдау көрсетілді.
Оның ішінде:
• өсімдік шаруашылығына – 528,3 млрд теңге
• мал шаруашылығына – 610,3 млрд теңге
• өңдеу саласына – 64,5 млрд теңге
• қаржылық құралдарға – 1,04 трлн теңге
Қаржыландыру республикалық және жергілікті бюджеттер есебінен жүзеге асырылды.
Жеңілдетілген несие – негізгі қаржылық құрал
Қазіргі мемлекеттік қолдау жүйесінде жеңілдетілген несиелеу маңызды рөл атқарады. Мұндай несиелердің пайыздық мөлшерлемесі әдетте 5–6 % шамасында болады.
Аграрлық секторды қаржыландыратын негізгі институттар:
• Аграрлық несие корпорациясы
• KazAgroFinance
• екінші деңгейлі банктер
• микроқаржы ұйымдары мен кредиттік серіктестіктер
2024 жылы ғана Аграрлық несие корпорациясы ауыл шаруашылығы өндірушілеріне 800 млрд теңгеден астам жеңілдетілген несие берген.
Қарсы міндеттемелер механизмі
Мемлекеттік қолдау жүйесінің маңызды элементтерінің бірі – қарсы міндеттемелер механизмі.
Яғни субсидиялар мен жеңілдетілген несиелер алу үшін ауыл шаруашылығы өндірушілері белгілі бір көрсеткіштерді орындауға міндеттеледі:
• өндіріс көлемін арттыру
• жобалық қуатқа шығу
• жаңа жұмыс орындарын құру
• қаржылық тәртіпті сақтау
Мысалы, сүт-тауар фермасын салған шаруашылық белгілі бір мал басына және сүт өнімділігіне қол жеткізуі тиіс.
Өнімділіктің артуы
Мемлекеттік қолдау нәтижесінде:
• астық дақылдарының өнімділігі 15–20 ц/га дейін артады
• тыңайтқыш қолдану көлемі көбейеді
• ауыл шаруашылығы техникасы жаңарады
• еңбек өнімділігі 20–30 % өседі
Ал мал шаруашылығында жаңа технологияларды енгізу сүт өнімділігін жылына 4–5 мың кг-ға дейін арттыруға мүмкіндік береді.
Болашақтағы басым бағыттар
Алдағы уақытта мемлекеттік қолдау жүйесі:
• ұзақ мерзімді инвестициялық несиелерді кеңейтуге
• цифрлық мониторинг енгізуге
• аграрлық тәуекелдерді сақтандыруды дамытуға
• бюджеттік шығындардың тиімділігін арттыруға бағытталады.
Бұл шаралар ауыл шаруашылығы өндірісінің бәсекеге қабілеттілігін күшейтіп, ауылдық аумақтардың тұрақты дамуына негіз болады.
